شده است . در آن جزيره آبادى و دكاكين است . پل اول يك چشمه است و پل آخرى شش چشمه . روبروى پل شكل پرنس وران‌سوف جانشين سابق را كه از نجباى قديم دولت روس است ساخته‌اند ، يعنى از مفرغ ريخته‌اند و در دستش دوربين است . هشت عراده توپ دولت عثمانى را زنجير كرده در دور هيكل وران‌سوف وارونه تعبيه كرده‌اند ، يعنى دهن توپ‌ها به زمين است . وران سوف در سنهء يك هزار و هشتصد و هفتاد و پنج مسيحى وفات يافته است ، هفتاد و چهار سال عمر داشته . در دولت روس خدمت بزرگ به انجام رسانيده است . دوازده سال حكمران قفقازيه بود . اهل قفقاز خيلى از او رضامندى دارند . باعث آبادى تفليس و كارهاى خوب او شده است . در نصف النهار يك تير توپ انداختن را مشاراليه قرار داده كه مردم ساعت‌هاى خودشان [ را ] تصحيح بكنند . پل آهنى بر رودخانهء كر از خيرات او است . از آن‌جا به قورخانه و جبه‌خانه رفتم . رييس كل توپخانه و جبه‌خانه آمد كه امير توپخانه قفقاز است و او تابع گينياز مريسكى است . همه را يكان‌يكان نشان داد و تك‌فنگ سبك سوارهء قزاقى تعارف كرد ، گفتم : « خيلى ممنون هستم ، ولى حالا من به زيارت مىروم ، اسباب اسلحه در اين سفر ممنوع است . باز در قورخانه از مال من باشد . » خيلى اظهار ممنونيت كرد . اوضاع قورخانه و نجارخانه و جبه‌خانه و تفنگ‌هاى سربازى كه به طرح و اختراع جديد مىسازند خيلى ممتاز بود ، مىگفت : [ به قدر قشون قفقازيه بايد تدارك در قورخانه تفليس باشد كه احتياج به قورخانهء « مسقو » « 1 » و « پطربورغ » نباشد . ] از آن‌جا به منزل مراجعت شد و باز سوار قزاق نايب و رييس پليس همراه بود . روز پنجشنبه چهارم شوال : در ميان ساعت ده و يازده كه پنج از دستهء ساعت گذشته بود جناب پرنس بغرايتون مخرانسكى تشريف آورد ، خيلى صحبت شد . ميرزا فتحعلى آخوندوف مترجم بود . وقت برخواستن گفت : « چه خوب است كه باز از اين راه بياييد كه يك بار ديگر به خدمت شما برسيم ، مجال توقف باشد و تماشاى تفليس را از اين زيادتر بكنيد . » گفتم : « از محبت‌ها و مهربانىهاى شما من هم ميل دارم كه از اين راه بيايم ولى به شرطى كه مرا از تفليس به بادكوبه از راهى برسانيد كه گنجه را نبينم . » گفت : « به چشم . چند راه است كه انشاء الله شما را به سلامت برسانم . » بعد از رفتن ايشان ميرزا فتحعلى گفت : فقرهء گنجه را خوب گفتيد ، « الكناية ابلغ من التصريح » شد . پرنس مخرانسكى هم ملتفت شكايت شما از گورناطور گنجه شدند . » بعد از ظهرى ، بهجت افندى جنرال قونسول دولت عليه عثمانى با رؤف افندى نايب اول خودش آمد . اصل مشاراليه ارمنى است و به جهت قونسولى دولت اسلام بهجب افندى مىگويند . مرد بااطلاع و باخبرى است . رؤف افندى مسلمان است . از مشاراليه احوال

--> ( 1 ) مسكو